Мерей Қарт. Поэзия – қоғамға қорытынды жасайтын құрал емес

Қаламгердің қоғам алдындағы жауапкершілігі, шығармашылық еркіндік, әдеби орта, оқырман талғамы мен рухани құндылықтар қай кезеңде де өзектілігін жоғалтқан емес. Осы орайда біз ақын Мерей Қартпен сұхбаттасқан едік. Әңгіме барысында қаламгер үшін аға буынның әсері, Абай мұрасы, жас ақынның дербес үні, бүгінгі қоғамдағы меланхолиялық көңіл күй, жасанды интеллектінің әдебиетке әсері жөнінде сөз өрбіттік.
Айта кетейік, Мерей ҚАРТ – ақын, филология ғылымдарының магистрі. Қазақстан Жазушылар одағы Семей өңірі филиалының төрағасы. 1989 жылы, 4-желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Үштөбе ауылында дүниеге келген. Семей мемлекеттік педагогикалық институтының «Қазақ филологиясы» факультетінде білім алған. 
«Аспанға құлау», «Қарашықтағы құбылыстар» атты кітаптардың авторы. Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты. Төлеген Айбергенов төсбелгісімен марапатталған.

– Мерей аға, «Ең ұлы жаңалық – жазу. Одан асқан жаңалық болған емес. Жазудың ойлап табылуы мәңгіліктің біржола мойындалуы», – дейді Әбіш Кекілбаев. Сондықтан әңгімені бала күніңізден бастасақ. Алғаш өлең жазғаныңыз, алғашқы ұстазыңыз, алғаш оқыған кітаптарыңыз, алған әсеріңіз жайлы айтып берсеңіз...
– Бала күнімнен сөз өнеріне, әсіресе жазуға деген қызығушылығым ерте оянды. Қолға қалам ұстаған сәттен бастап-ақ ойымды қағазға түсіруге тырысатынмын. Алғашқы өлеңдерім балаң, қарапайым болса да, жүрек түкпіріндегі сезімнің шынайылығымен ерекшеленетін.
Әдебиетке деген сүйіспеншілігімнің бастауында атам мен әжем тұр. Ауыз әдебиетінің асыл мұрасын бойыма сіңіріп, мені сөз өнеріне баулыған да сол кісілер. Халық ауыз әдебиетін, қазақ халық ертегілерін кішкентайымнан оқып беріп, ұйықтататын. Мен сол арқылы әдебиетке келдім десем артық емес.
Ал оқыған алғашқы кітаптарымның әсері ерекше еді. Әсіресе қазақ халық ертегілері мен шағын әңгімелер қиялымды ұштап, өмірге деген көзқарасымды кеңейтті. Әр кейіпкермен бірге қуанып, бірге мұңайып отыратынмын. Сол сәттерде сөздің құдіретін алғаш сезінгендей болдым.
Жалпы, бала күнімдегі сол әсерлер мені бүгінгі ой-танымымның қалыптасуына алып келді. Жазу – мен үшін жай ғана өнер емес, ішкі әлеміммен тілдесудің бір жолы болып қалыптасты.

– Әдеби ортада жазғандарың еленіп, енді-енді төбең көріне бастағанда аға буын өкілдерінің бірі басыңнан сипап, арқаңнан қақса, енді бірі шымбайыңа батыра сынап жатады. Көре тұрып көрмей, елеусіз қалдыратындары да табылады. Жалпы, әдебиетке бәлкім әдеби ортаға имене кірген жас ақын үшін, аға буынның пікірі, қолдауы, батасы қаншалықты маңызға ие? Сіз үшін сол ортада мойындалу негізгі мақсат болды ма?
– Әдеби орта – өте нәзік әрі күрделі әлем. Онда тек талант қана емес, мінез, төзім, сабыр да сыналады. Аға буынның әр сөзі жас қаламгер үшін үлкен сабақ. Бірі қолдап, қанат бітірсе, бірі қатты сынап, шыңдайды. Екеуі де керек. Себебі әдебиетке жеңіл жолмен келу жоқ, ол үнемі ізденіс пен ішкі күресті талап етеді.
Мен үшін аға буынның пікірі әрқашан маңызды. Бірақ ол бірден мойындату немесе тек мақтау алу мақсатында емес, өзімді дамыту, жазғанымды шынайы таразылау үшін қажет. Шынайы сын – жазушыны тоқтатпайды, керісінше ойландырады, алға жетелейді.
Әдеби ортада мойындалу – мақсаттан бұрын нәтиже сияқты дүние деп ойлаймын. Негізгі мақсат – өз ойыңды адал жеткізу, өз үніңді жоғалтпау.
Сондықтан мен үшін бастысы – ортада көріну емес, өз сөзімнің салмағын жоғалтпау болды.

– Шығысқа барып келген қаламгерлердің Семей халқының әдебиетке, ақын-жазушыға деген ықыласына тәнті болып, сүйсіне айтып келгеніне талай куә болдық. Арғысы Абай, Шәкәрім, Мұхтар, бергісі Ұлықбек Есдәулет, Тыныштықбек Әбдікәкімұлы секілді көптеген қаламгерлерді тудырған топырақтың әдебиет шежіресі қастерлі болмауы да мүмкін емес секілді. Өзіңіз де сол қастерлі топырақта дүниеге келдіңіз. Мына цифрлы дәуірде әдебиетке деген сол ықыласты жоғалтып алмаудың негізгі мәні неде деп ойлайсыз?
– Семей – расында да рухани тамыры терең, сөз өнеріне ерекше құрметпен қарайтын өңір. Бұл топырақта қалыптасқан әдеби дәстүр кездейсоқ құбылыс емес, ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан рухани сабақтастық. 
Ұлы Абайдың даналығы, Шәкәрімнің терең ойы, Мұхтардың кемеңгерлігі қазақ әдебиетінің ғана емес, бүкіл ұлт мәдениетінің биік белесіне айналды. Сол алыптардың ізі қалған қасиетті топырақ кейінгі буын қаламгерлеріне де қуат беріп келеді. Бүгінде Ұлықбек Есдәулет, Тыныштықбек Әбдікәкімұлы және т.б сөз өнерінің саңлақтары ұлттық әдебиеттің мерейін асырып жүр.
Осындай әдеби ортаның, рухани дәстүрдің ішінде дүниеге келіп, ер жету – үлкен бақыт әрі жауапкершілік. 
Цифрлы дәуір әдебиетке деген ықыласты әлсіретеді дегеннен гөрі, оның форматын өзгертті деп айтқан дұрыс шығар. Қазір ақпарат көп, назар аз. Сол себепті шынайы әдебиетке деген қызығушылықты сақтау бұрынғыдан да күрделірек. Бірақ бұл – үмітсіздік емес, керісінше жаңа мүмкіндік.
Цифрлы заманда әдебиетке деген құрметті сақтаудың басты жолы – оның құндылығын жеңілдетпей, қайта терең мағынасын дұрыс жеткізу. Сол кезде ғана қастерлі топырақтың рухы үзілмей, жалғаса береді.

– Сіздің көптеген маңызды қызметтердің тізгінін ұстағаныңызды білеміз. Қазір де бірнеше қызметті қатар алып жүрсіз. Оның ішінде Қазақстан Жазушылар одағының Семей өңірі филиалының төрағалығы да бар. Шығармашалық пен қызмет арасындағы тепе-теңдікті қалай сақтайсыз. Өзіңіз де бір сұхбатыңызда «Ақынның өзін ақын ретінде сезінетін сәті өлең жазу процесінде болады. 24 сағат бойы өзін ақын ретінде сезініп жүре алмайды», – деген екенсіз. Расында, қызметтің қол байлау болатын сәттері көп пе?
– Шығармашылық пен қызметті қатар алып жүру – оңай үдеріс емес. Екеуі де адамнан уақытты, жауапкершілікті және ішкі тәртіпті талап етеді. Дегенмен, бұл екі бағыт бір-біріне кедергі емес, керісінше, кейде бірін-бірі толықтырып отырады.
Қызмет барысында түрлі орта, түрлі адамдармен жүздесесің, ойың кеңейеді, тәжірибе жинақтайсың. Ал шығармашылық – сол көрген-білгеніңді ішкі сүзгіден өткізіп, ой елегінен өткізуге мүмкіндік береді. Сондықтан екеуін бір-бірінен бөлек қарастыру қиын.
Әрине, уақыт тапшылығы сезілетін сәттер болады. Кейде жоспарлаған шығармашылық ойың кейінге шегерілуі мүмкін. Бірақ, ол жазу процесінің тоқтауы емес, тек уақытша кідіріс. Өйткені шынайы ой мен шабыт белгілі бір тәртіпке толық бағына бермейді.
Айтқанымдай, ақын өзін үнемі ақын ретінде сезініп жүрмейді. Ол көбіне жазу сәтінде ғана сол күйге енеді. Сол себепті қызмет те, күнделікті тіршілік те шығармашылықтың өзіне кедергі емес, тек оның аясын өзгертіп отыратын факторлар деп білемін.
Негізгісі – ішкі үйлесімді жоғалтпау. Сол сақталса, қай ортада жүрсең де, шығармашылық өз арнасын табады.

– Шығармашылығыңыз туралы жазылған бір мақала «Абайдың поэзиядағы пайғамбарлығының көлеңкесі түскен ақын жастар жетіп артылады», – деп басталады екен. Бұл бір жағынан жоғары баға сияқты көрінгенімен, қазіргі ақындардың дербес үнін Абайдың көлеңкесінде қалдыру емес пе? Жалпы, бүгінгі әдеби ортада жас ақынның «өз даусын табуы» шынымен мүмкін бе, әлде ол бәрібір ұлы классиктердің көлеңкесінде қалып отыра ма?
– Абаймен салыстыру – бір жағынан құрмет, бір жағынан өте ауыр рухани өлшем. Өйткені Абай – қазақ поэзиясының биік эталоны ғана емес, ойлау жүйесін қалыптастырған тұлға. Сондықтан оны айналып өту де, одан алыстап кету де мүмкін емес. Бірақ бұл «көлеңкеде қалу» деген сөзбен шектелмеуі керек деп ойлаймын.
Абайдың ықпалы – жас ақынның дербес үнін жоққа шығаратын күш емес, керісінше, сол үннің қай деңгейде екенін айқындайтын өлшем. Яғни, ол салыстыру үшін емес, бағдар үшін қажет. Әр ұрпақ өз сөзін айтуы керек, бірақ, сол сөздің сапасы мен салмағы ұлы классиктер қалыптастырған әдеби кеңістікте таразыға түседі.
Сондықтан Абаймен салыстыруды мен шығармашылық еркіндікке салынған шектеу деп емес, жауапкершілік деп қабылдаймын. Бұл – «сен де сөз айтасың, бірақ ол сөздің деңгейі қандай?» деген ішкі сұрақ.
Ал «өз даусын табу» мәселесіне келсек, ол бүгін де, бұрын да мүмкін болған. Бірақ, ол бір сәтте келетін нәрсе емес. Өзін табу – үздіксіз ізденіс, қателесу, қайта жазу арқылы қалыптасатын процесс. Ұлы классиктердің көлеңкесі емес, олардың жарығының астында әр ақын өз реңін табады деп ойлаймын.
Ең бастысы – біреуге ұқсамау ғана емес, өзіңнің шынайы ойыңды жоғалтпау. Сонда ғана әдебиетте жеке үн қалыптасады.

– Кейде маған мына заман тұтас бір меланхоликтердің заманы секілді көрінеді. Әлгі бір әзіл бар ғой: «репрессияға төзген халықтың, депрессияға төзе алмайтын ұрпағымыз» дейтін (күліп). Сіздің «Меланхолия» атты өлеңіңізде де осы бір көңіл күй айқын сезіледі:
«Торланған тұман төбемде,
Көкжиегім де кең еді.
Бәймәлім басқа әлемге,
Ұшып-ақ кеткің келеді», – деп жырлайсыз.
Өзіңіз оны бүгінгі қоғамның рухани ахуалын дәл басқан диагноз деп есептер ме едіңіз?
– Бұл өте орынды айтылған ой. Бірақ оны «диагноз» деп біржақты бағалау қиын. Поэзия – қоғамға қорытынды жасайтын құрал емес, ол ең алдымен адамның ішкі әлемін, көңіл күйін, сезімдік күйзелісін бейнелейді.
«Меланхолия» сияқты өлеңдерде көрінетін көңіл күй – тек бір дәуірдің немесе бір қоғамның ғана көрінісі емес. Ол – адам баласына ортақ рухани жағдай. Әр кезеңде мұндай күй болған: бірде үміт басым болса, бірде уайым, бірде белгісіздік алға шығады. Бүгінгі заман да сол заңдылықтан тыс емес.
Қазіргі қоғамда ақпарат көп, жылдамдық жоғары. Бірақ, соның ішінде адам ішкі тыныштық пен тұрақтылықты іздеуге көбірек мұқтаж болып қалды. Меланхолиялық сезімдер де көбіне осы ішкі тепе-теңдіктің бұзылуынан туындайды деп ойлаймын.
Ал өлеңдегі жолдарға келсек, ол – қашу немесе торығу емес, керісінше, ішкі әлеммен үнсіз диалог. Кейде адам өз ішіне үңілгенде ғана шынайы ой туады. Сол себепті оны тек «депрессияның көрінісі» деп емес, сезімнің терең қабаттарын ашуға талпыныс деп қараған дұрыс.
Бұл өлең – қоғамға қойылған үкім емес, өзімнің ішкі даусымды тыңдауым деп айта аламын.

– Бүгінде жасанды интеллектінің көз ілестірмес қарқынмен дамып жатқанын көріп отырсыз. Осы ЖИ пайда болғалы «өндіріп жазатын» қаламгерлер де көбейіп кеткендей көрінеді. Жалпы бұл тенденцияның шынайы шығармашылық пен шын таланттардың жолын бөгеуі мүмкін бе?
– Жасанды интеллектінің дамуы – уақыттың табиғи үрдісі. Оны тоқтату да, айналып өту де мүмкін емес. 
Иә, «өндіріп жазу» деген түсінік бұрыннан бар. Қазір тек құралдары өзгерді. Бұрын біреулер шабытсыз да көп жазатын болса, қазір оны технология жылдамдатып отыр. Бірақ әдебиеттің мәні мәтіннің санында емес, оның ішкі сапасында, ой тереңдігінде.
Шынайы шығармашылық – тек ақпарат құрастыру емес. Ол адамның ішкі тәжірибесі, сезімі, өмірлік қайшылығы, жауапкершілігі арқылы қалыптасады. Бұл тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект ешқашан толық алмастыра алмайтын кеңістік бар. Әрине, ЖИ кейбір орташа деңгейдегі, формалық мәтіндерді көбейтуі мүмкін. Бірақ, ол шынайы таланттың жолын бөгейді деп ойламаймын. Керісінше, уақыт өте келе сапа мен жасандылықтың айырмасы айқынырақ көріне бастайды.
Негізгі қауіп – технологияда емес, оны қалай қолдануда. Егер қаламгер өз ішкі әлемін жоғалтпаса, кез келген құрал тек көмекші ғана болып қалады. Ал шынайы әдебиет әрқашан адамның өз даусына, өз тәжірибесіне сүйенеді.

– Бір сұхатыңызда: «Қаламгердің миссиясы – өзінің бойына сіңірген ілімін, білімін, қоғамға қажетті дүниені дер кезінде беріп, дер кезінде жазып кету. ...Ақын мен жазушының бойында қайраткерлігі де қоса болса деп ойлаймын» деген екенсіз. Қазіргі ақпарат ағыны мен әлеуметтік желілердің қысқа форматтық контенті үстемдік ететін дәуірде қаламгердің сөзі қаншалықты құндылыққа ие деп ойлайсыз? 
– Қазіргі ақпараттық кеңістік бұрын-соңды болмаған жылдамдыққа жетті. Әлеуметтік желілердегі қысқа формат, үздіксіз жаңарып отыратын контент адам назарын да, ойлау тереңдігін де өзгертті. Осындай ортада қаламгердің сөзіне деген талап та, жауапкершілік те күшейе түсті.
Бұрын мәтіннің өзі белгілі бір «сүзгіден» өтетін, оқырман оны іздеп оқитын. Ал қазір ақпарат адамға өзі келеді. Бірақ дәл осы жерде маңызды айырмашылық бар: келгеннің бәрі құнды емес. Сондықтан терең ой мен шынайы көркем сөздің салмағы азайған жоқ, керісінше, ерекше айқындала түсті.
Қаламгердің миссиясы да осы жағдайда бұрынғыдан да маңызды. Ол – ақпаратты көбейту емес, оны мәнге айналдыру. Жылдамдықтың ішінде жоғалып кетпеу, уақытша эмоциядан гөрі ұзақ өмір сүретін ой қалдыру.
Әлеуметтік желі қысқа реакцияға үйретеді, ал әдебиет – ойлануға, тоқтауға, сезінуге үйретеді. Осы екеуінің арасындағы тепе-теңдікті таба алсақ, қаламгер сөзі өз құндылығын жоғалтпайды.
Сондықтан бүгінгі дәуірде жазушының да, ақынның да сөзі тек көркем мәтін емес, белгілі бір рухани бағдар сияқты қызмет атқарады. Жылдам ақпараттың ортасында ол тереңдікке шақыратын сирек үнге айналады.

– Сөз соңында «Мархабат» журналының оқырмандарына айтар ұсыныс, пікір, лебізіңіз болса – мархабат!
– Мархабат журналының тұрақты оқырмандарына айтарым – сөзге, ойға деген құрмет ешқашан жоғалмасын. Қай дәуір болса да, адамның рухани кеңістігін сақтап қалатын ең үлкен күш – оқырманның талғамы мен ізденісі.
Журнал – тек ақпарат немесе мәтіндер жиынтығы емес, ол белгілі бір рухани орта, ой алмасатын алаң. Сондықтан әр санын жай ғана оқып шығу емес, ой түйіп, жүрекпен қабылдау маңызды деп ойлаймын.
Бүгінгі ақпарат көп заманда терең оқитын, мәнге үңілетін оқырманның орны ерекше. Осындай оқырман бар жерде әдебиет те, баспасөз де өз биігін жоғалтпайды.
Сол себепті «Мархабат» журналының оқырмандарына тек сәттілік қана емес, рухани сергектік, талғам биіктігі және ізденістен жалықпауды тілеймін. Сөздің қадірі бар жерде – ой да, рух та жоғалмайды.

Әңгімелескен 
Сезім МЕРГЕНБАЙ

Ақынның өлеңдері: Құдайдың түсі – Өмір де...