Жемиле Кынажы. Жастар арасында дінге сенім азайды
Мысалы, жадидизм мәселесі туралы Абайдың сөзі арқылы советтік көзқарасты енгізген. Мен Абайды солай айтқан деп ойламаймын. Ол сол кездегі идеологиялық қысымға мәжбүр болды...
Біз Анкара Хажы Байрам Вели университетінің профессоры, қазақ әдебиетін зерттеп жүрген түркиелік әдебиеттанушы ғалым Жемиле Кынажымен сұхбаттасқан едік. Сұхбатта оның қазақ әдебиетін зерттеу тәжірибесі, кеңестік кезең романдарындағы ұлттық бейненің көрінісі, тәуелсіздік дәуіріндегі әдеби үдеріс және қазақ қоғамының ерекшеліктері жөніндегі ой-пікірлері сөз болады...
– Түркияда университеттер көп әрі жұмыс мүмкіндіктері жеткілікті. Дегенмен, сіз Қазақстанға, оның ішінде Қызылордаға келдіңіз. Неге Алматы, Астана немесе Шымкент сияқты үлкен қалалар емес Қызылорданы таңдадыңыз?
– Мен Түркиядағы Анкара қаласында орналасқан Гази университетінде қазақ тілі кафедрасында білім алдым. Ол кафедрада қазақ тілін үйретеді, сонымен қатар жалпы түркі тілдерін де меңгеруге мүмкіндік бар. Қазақ тілін таңдауымның себебі Қазақстан мен үшін түрік дүниесінің жүрегінде орналасқан орталық ел. Қазақстан – өте күшті мемлекет, жер үсті мен жер асты ресурстары мол, Түркиямен байланысы да өте жақсы.
Қазақ тілін білсем, әзірбайжан, түрікмен, қырғыз, өзбек, татар сияқты көрші халықтармен де сөйлесе аламын деп ойладым. Осы бағыт бойынша магистратураны да тәмамдадым. Магистратурада Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасын зерттедім. Кейін докторантураға түстім. Докторантурамда диссертациям қазақтың ұлттық бейнесі мен советтік кезеңдегі адам бейнесін зерттеуге арналды. Сол кезеңде жазылған шығармалардағы ұлттық ерекшеліктерді қалай көрсеткенін талдадым, авторлардың тек идеологиямен жұмыс істей бермей, ұлттық бейнені қалай астарлап жеткізгенін зерттедім. Зерттеу барысында Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы», Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» және Сәбит Мұқановтың «Ботагөз», Әбіш Кекілбайдың «Елең-алаң», «Үркер» сияқты 16 тарихи романды оқып, талдадым. Әр жазушының бір-екі романы диссертацияға кірді. Бұл зерттеу тек бір столда отырып жасалатын жұмыс емес еді. Кітаптарды жинау, шығармаларды табу үшін Түркиядан келуім қажет болды. Сонымен қатар, мен Оңтүстік аймаққа бардым, өйткені сол жерде қазақ тілі таза және жақсы сөйленеді. Сондықтан Алматыға немесе Астанаға бармай, дәл Қызылордаға келдім. Онда қазақ тілін таза үйрену мүмкіндігі болды. Он бес жыл бұрын Алматы мен Астанада көбінесе орыс тілінде сөйлейтін, әлі де солай шығар. Сондықтан мен үшін Қызылорда ең қолайлы таңдау болды.
– Қызылорда өте суық қала. «Қайда келдім» деп қашып кеткіңіз келмеді ме?
– Иә, Қызылорда өте суық болды. Жаңа киімдер сатып алуға тура келді, өйткені менің сырт киімім ол жақта көйлек сияқты болып қалды. Кірпіктеріме дейін мұз болып, он бес минутта университетке жеткенше қатып қалатын. Шынымды айтсам, кейде кеткім келді. Жиырма жеті-жиырма сегіздегі жас кезім ғой, «неге келдім» деп ойлайтын сәттер болмады емес, болды. Дегенмен көп жұмыс істедім. Университетте сабаққа қатыстым, әр күні сабақтан кейін кітапханаға барып, романдарды зерттедім.
Неге Шымкентке келмеді десеңіз, Қызылордада Қорқыт университетінде бір түрік кафедрасы бар еді. Сол кафедрада қазақ тілін үйрететін және зерттеу жүргізетін мүмкіндік болды. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетіне де баруға болар еді. Бірақ, алғаш қызылордалықтар «келіңіз» деп ұсыныс жасағандықтан, сол жақты таңдадым.
– Қазақстанға кеше-бүгін келген жоқсыз. Еліміздің менталитеті туралы не айтасыз? Сіздің ойыңыздағы жақсы және кемшін тұстарын айтып өтіңізші.
– Шынын айтқанда, кейде қазақтар өте мақтаншақ болып кетеді. «Мен қазақпын, таза қазақпын!» деп мақтанады (күліп). Біреулер басқа тілде сөйлесе, «Неге қазақ тілінде сөйлемейсің?» деп ұрысады. Бірақ кейде өздері де таза қазақша сөйлемейді. Бұл – қазақтардың минусы. Тағы бір кемшілігі жалқаулық. Университетте кей балалар оқуға талпынбайды, сабақ үстінде кейбірі бір-бірімен сөйлесіп отырады. Бұрынырақта солай болатын. Қазір білмеймін.
Дегенмен, қазақтар өте қонақжай. Мен енді келген кезде Қызылордада шетелден келген адам өте аз еді. Университетте Түркиядан келген бірнеше студент болды, сосын менің бастығым да түрік еді. Одан бөлек, лицейде екі түрік болды. Базарға барсам, «Ой, түріктің қызы келді» деп жылы қарсы алатын, дастархан жайып, қонақжайлық көрсетеді. Жалпы, мен жылқы етін жемеймін, күйеуім де жемейді, бірақ қымызды сүйсініп ішеміз.
– «16 романды зерттедім» дедіңіз. Нәтижесінде қандай шешімге, қорытындыға келдіңіз?
– Мен 16 роман мен шығарманы зерттегеннен кейін мынадай қорытындыға келдім. Сол кезеңде жазушылар, әсіресе Қазақстанмен Өзбекстан Мәскеуге бағынатын. Мәскеу не десе сол болады. Дегенмен барлық жазушылар шығармаларына қазақтың ұлттық бейнесін, мәдениетін, дәстүрін, өлеңдерін астарлап енгізген. Мысалы, Сәбит Мұқанов советтік адам, коммунист еді, бірақ оның да шығармаларынан қазақтың ұлттық болмысын көруге болады. Қырқыншы жылдары советтік адам бейнесі басым болса, ал алпысыншы жылдардан кейін қазақ жазушылары өз тарихын жазуды бастады. Жетпісінші-сексенінші жылдары тарихи романдар тағы да күшейіп жазылды. Тахауи Ахтанов сияқты авторлар сол кезеңде қазақтың ұлттық бейнесін, тарихын жеткізген. Дегенмен кейде жазушылар орыс империясымен байланысты көрсету үшін белгілі идеологиялық талаптарға бағынуға мәжбүр болды. Мысалы, кіші жүздің ханы Әбілқайыр хан туралы жазғанда, орысқа қатысты жағымды сипаттар қосылған. Бұл сол кезеңдегі дипломатиялық қарым-қатынасты көрсету үшін жасалған.
«Абай жолы» романында Мұхтар Әуезов Абайды ұлттық болмыспен, киіммен, дәстүрмен, қазақ жыр-өлеңдерімен, қыз ұзату, бала туылғандағы салттар сияқты әдет-ғұрыптарымен көрсеткен. Бірақ кейбір жерлерде тек идеологиялық бағыттағы сөздер бар. Мысалы, жадидизм мәселесі туралы Абайдың сөзі арқылы советтік көзқарасты енгізген. Мен Абайды солай айтқан деп ойламаймын. Ол сол кездегі идеологиялық қысымға мәжбүр болды. Дегенмен, Әуезов қазақтың ұлттық бейнесін жас ұрпаққа жеткізді, дәстүрін, аспаптарын, өлеңдерін көрсетті. Сонымен қатар, романда кейде тарихи шындыққа сай келмейтін жерлер де бар. Мысалы, орыстар қазақ жеріне келгенде «Қош келдіңіздер» деп қарсы алады. Бұл тарихи тұрғыдан мүмкін емес, өйткені жиырмасыншы жылдың басында орыстар жерді басып алған. Тіпті сол кезде Жүсіпбек Аймауытов «Айқап» газетінде жерімізді орыстар тартып алды деп жазған. Дегенмен шығармашылық жағынан қарағанда бұл роман өте жақсы жазылған. Қазақ тілін шебер қолданған, ұлттық болмысты сақтау үшін әрбір автордың талпынысы айқын көрінеді.
– Тәуелсіздіктен кейінгі, соңғы 30-35 жылдықтағы қазақ әдебиетіне қандай баға бересіз?
– Совет кезінде талап күшті еді. Еңбекқор, жалқау емес адамдар бағаланатын. Театрда да идеология белсенді қолданылды, қалалар салынып, өнер мен мәдениетке басым бағыт берілді. Бұл дұрыс болды деп айтуға болады, бірақ қазаққа үлкен зиян келтірді. 1929 жылдары репрессия басталып, 1937 жылы зиялылардың көбі қырылды. Сол қиын кезеңдерде Кенесары хан туралы драмалар жазылып, қойылымдары қойылды. Автор шығармаларында ұлттық бейнені көрсетті
Қазақ зиялылары қырылғаннан кейін, қырқыншы жылдардан бастап, қазақтар советтік адам бейнесіне бейімделді. Сол кезеңде соғыста да көп қазақ қаза тапты, ашаршылық кезінде де халық үлкен шығынға ұшырады. Сол себептен қазақтардың саны әлі де аз. Менің өткен жылы «Қазақстандағы репрессия» деген кітабым жарық көрді. Қазір Қазақстанда сын айту қиын, бірақ мен үшін бұл шынайылық, сондықтан да мен репрессияны әдебиет арқылы көрсетемін.
Тәуелсіздік алған соңғы отыз жыл ішінде қазақ әдебиеті репрессияны әр түрлі қырынан көрсетеді. Мен әдеби шығармаларды оқып, талдадым. Біріншіден, тарихқа көз жүгірттім: 1921-22 жылдардағы ашаршылық, 192933 жылдардағы ашаршылық, 1937-38 жылдардағы репрессия, 1941-45 жылдардағы соғыс кезеңі және кейінгі советтік кезең. Әдеби шығармаларда тек 1937-38 жылдардағы репрессия ғана емес, әр кезеңдегі идеологиялық қысымдар да көрініс тапқан.
1986 жылғы оқиғалар мен 1990 жылдары орыс әскері келген кездегі жағдайлар да әдебиетте бейнеленген. Сол кезде жастар қудаланып, оқудан шығарылып, кейде өз-өзіне қол салған деп көрсетілген.
Ал енді Тәуелсіздік алған кезеңнен кейін қазақ әдебиеті айтарлықтай өсті. Қазіргі жазушылар репрессия мен ұлттық құндылықтарды, қазақтың ұлттық бейнесін шынайы көрсете алады. Сондықтан мен бұл әдебиетті жоғары бағалаймын. Қазіргі кітаптар мен әңгімелер арқылы халық өткенді түсініп, тарихи шындықты біле бастады. Ұлттық болмысты анық, ашық жазып жүр.
Қазіргі түрік қоғамын қарасақ, оны екі негізгі бағытта көреміз. Біреуі – дәстүрлі исламдық құндылықтарды ұстанатын топ, екіншісі – либералдық, Еуропаға жақын, батыстық құндылықтарды қабылдайтын топ. Қалай ойлайсыз, қайсысы көбірек?
Қалада, әсіресе ірі қалаларда, еуропалық құндылықтарды ұстанатындар көбірек. Жастар арасында дінге сенім азайды, көптеген жастар діннен шықты. Қазіргі балалардың көбісі дінге бағынбайды, Тәңірді қабылдамайды, кейбіреулері атеист болып жүр. Бұл жағдай жақсы деп айта алмаймын.
– Біз тәуелсіздік алған кезде Түркия бірінші болып мойындады. Қазіргі байланыс жақсы дамып жатыр. Қалай ойлайсыз, алдағы 10-20 жылда бұл байланыс күшейе ме, әлде проблемалар туындауы мүмкін бе?
– Әрине, байланыс күшейеді. Қазіргі деңгей жақсы, алдағы уақытта одан да жақсарады деп ойлаймын. Қазақтар мен қырғыздарға Түркия тарапынан ешқандай проблема жоқ, халық бір-бірін жақсы көреді. Ынтымақтастығымыз жалғасады, бұл саясатқа байланысты емес, халық арасындағы байланыстың нәтижесінде. Екі елдің ұқсастықтары көп, сол себепті қарым-қатынасымыз сенімді.
Менің бір студентім Түркияда, Анкара қаласында ешқандай проблема көрмегенін айтты. Кафеге немесе ресторанға барғанында да «біз сіздің бауырыңызбыз» деп, ақша төлемей тамақ ішкен жағдайлар болған. Халықаралық қатынасымыз өте жақсы, екі елдің халқы бір-бірін сыйлайды. Қазақ қыздары Түркияда көп, екі елдің азаматтары қосылып, отбасы құрып жатыр. Солай болған соң, ынтымақтастығымыз әрі қарай да тату әрі тұрақты бола береді деп сенемін.
– Иә, екі ел арасындағы ынтымақтастығымыз жалғаса берсін! Әңгімеңізге рақмет!
Әңгімелескен
Ж. НАУРЫЗБАЙҰЛЫ
